Een praktische blog voor schoolleiders, schoolteams en onderwijsprofessionals

De Inspectie van het Onderwijs en diverse monitors laten zien dat een aanzienlijk deel van de leerlingen het primair en voortgezet onderwijs verlaat zonder voldoende beheersing van taal- en rekenvaardigheden. Ongeveer een kwart van de leerlingen is onvoldoende geletterd in wiskunde en/of natuurwetenschappen en ongeveer een derde in leesvaardigheid (PISA Nederland, 2022.). Op 8 september 2026 worden de nieuwe PISA resultaten gepubliceerd. Die datum wordt een belangrijk ijkpunt voor schoolbesturen en schoolteams: laten de inspanningen rondom basisvaardigheden zich vertalen in betere uitkomsten (PISA Nederland, 2025; OECD, 2024)?

Voor scholen betekent deze daling dat basisvaardigheden niet langer een “nice to have” zijn, maar een harde voorwaarde voor kansengelijkheid, doorstroom en maatschappelijke participatie.

Digitale geletterdheid en burgerschap in opkomst

Digitale geletterdheid en burgerschap zijn later als volwaardige basisvaardigheden neergezet en lange tijd minder systematisch in curriculum en toetsing verankerd geweest. De Monitor Basisvaardigheden (2023–2025) laat zien dat steeds meer scholen deze domeinen expliciet opnemen in hun plannen, maar dat de uitwerking vaak nog in ontwikkeling is (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2023; 2025).

OCW en partners hebben extra kennis- en ondersteuningsstructuren opgezet, zoals expertisepunten en nieuwe kennisdossiers op Onderwijskennis, om scholen te helpen bij een schoolbrede aanpak van burgerschap, rekenen-wiskunde en digitale geletterdheid (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2024).

Subsidie Verbetering Basisvaardigheden

De subsidieregeling Verbetering basisvaardigheden is onderdeel van het Masterplan basisvaardigheden en richt zich op het duurzaam versterken van taal, rekenen-wiskunde, burgerschap en digitale geletterdheid in primair, voortgezet en gespecialiseerd onderwijs. Scholen dienen een activiteitenplan in waarin zij onderbouwde interventies beschrijven, zoals intensieve leesprogramma’s, expliciete rekeninstructie, geïntegreerd burgerschapsonderwijs of leerlijnen digitale geletterdheid (Sardes & SEO Economisch Onderzoek, 2023; 2024).

Uit implementatieonderzoek blijkt dat de meeste scholen inzetten op een combinatie van professionalisering, extra begeleiding (bijvoorbeeld onderwijsassistenten of rekencoaches) en curriculumontwikkeling (SEO Economisch Onderzoek & Sardes, 2025). De ambitie is dat vanaf 2027 scholen structurele middelen krijgen, via een vaste opslag per leerling (€206,- per leerling, per jaar), zodat basisvaardigheden niet afhankelijk blijven van tijdelijke subsidieprogramma’s (Masterplan basisvaardigheden, 2026).

Wat werkt in het primair onderwijs?

In casusbeschrijvingen uit het addendum Werken aan basisvaardigheden worden verschillende basisscholen beschreven die de subsidie gebruiken voor een schoolbrede aanpak van taal en rekenen-wiskunde (Sardes, 2024). Een terugkerend patroon is dat scholen kiezen voor:

• Een vast, schoolbreed instructiemodel voor taal en rekenen;
• Intensivering van begrijpend lezen en woordenschat, met extra leeskilometers en rijke teksten;
• Gerichte inzet van rekenspecialisten of rekencoaches voor toetsanalyse en differentiatie.

Scholen rapporteren hogere toetsscores op taal en rekenen en een beter zicht op de ontwikkeling van leerlingen door systematische data-analyse, al zijn effecten op lange termijn nog in onderzoek (Mavo Centraal, 2024).

Wat werkt in het voortgezet onderwijs?

In het voortgezet onderwijs zetten scholen de subsidiemiddelen onder meer in om burgerschap en taalvaardigheid geïntegreerd vorm te geven (Sardes & SEO Economisch Onderzoek, 2024). Voorbeelden uit casestudies zijn:

• Een schoolbrede visie op burgerschap met een doorlopende leerlijn van onderbouw tot bovenbouw;
• Taalgericht vakonderwijs: gezamenlijke afspraken over instructietaal, begrippenlijsten en schrijfopdrachten in álle vakken;
• Professionalisering van docenten in het voeren van moeilijke gesprekken (polarisatie, diversiteit) en het stimuleren van kritische denkvaardigheden.

Scholen geven aan dat deze geïntegreerde aanpak leidt tot meer eigenaarschap bij leerlingen, betere discussievaardigheden en een samenhangender schoolklimaat, al zijn harde opbrengstcijfers op PISA-achtige indicatoren nog beperkt beschikbaar (VO-raad, 2025).

Scholen rapporteren eerste verbeteringen

Uit voortgangsrapportages van het Masterplan basisvaardigheden en het Nationaal Programma Onderwijs blijkt dat een meerderheid van de scholen – vooral in het primair onderwijs – verbeteringen in de prestaties van leerlingen op taal en rekenen ervaart (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2024; 2025). Ongeveer 80% van de deelnemende basisscholen en 60% van de vo-scholen geeft aan duidelijke vooruitgang te zien, gemeten via leerlingvolgsystemen en toetsresultaten. Scholen die deelnemen aan leernetwerken en ondersteuning krijgen van onderwijscoördinatoren van OCW rapporteren bovendien meer samenhang en planmatigheid in hun aanpak (Sardes, 2024).

Tegelijkertijd benadrukt OCW dat de urgentie onverminderd groot is, vooral in de onderbouw van het voortgezet onderwijs, en dat structurele verbeteringen op langere termijn nodig zijn.

Wat hebben we geleerd als programmamanager basisvaardigheden?

Wise up Consultancy is de afgelopen jaren betrokken geweest bij verschillende VO-scholen rondom basisvaardigheden. met consultants in de rol van programmamanager basisvaardigheden. Vanuit die ervaring zien we een aantal werkzame elementen die verder gaan dan “nog een project” of “nog een plan op papier”:

Gebaseerd op landelijke inzichten én onze ervaring als programmamanager, onderscheiden we vijf bouwstenen voor een schoolbrede aanpak:

1 Maak basisvaardigheden onderdeel van de strategie

• Veranker basisvaardigheden expliciet in de school- of organisatiestrategie en jaarplannen;
• Bouw aan een gezamenlijke visie (deze visievorming sluit aan bij de actualisatie van kerndoelen door SLO en bij de nadruk op evidence-informed werken (SLO, 2026).);
• Koppel doelen aan landelijke referentieniveaus en inspectiekaders;
• Zorg dat bestuur, schoolleiding en teamleiders dezelfde taal spreken over wat “voldoende niveau” betekent.

2 Organiseer een schoolbreed programma, niet losse projecten

• Richt een programmastructuur in voor basisvaardigheden;
• Werk met duidelijke fasen: analyse, ontwerp, uitvoering, borging;
• Zorg voor bestuurlijke rugdekking, tijd en ruimte voor teams om aan het programma te werken.

3 Leg eigenaarschap bij teams en teamleiders

• Maak basisvaardigheden onderdeel van team- en sectieplannen;
• Geef teamleiders mandaat én ondersteuning om keuzes te maken in didactiek, inzet van middelen en professionalisering;
• Gebruik teamoverleggen structureel voor data-analyse en bijsturing op basisvaardigheden (SEO Economisch Onderzoek & Sardes, 2026).

4 Investeer in professionalisering en AI-/digitale geletterdheid

• Combineer inhoudelijke vakdidactiek (taal, rekenen, burgerschap) met digitale geletterdheid en AI-geletterdheid;
• Bied gerichte trainingen, bijvoorbeeld over AI in het onderwijs, taalgericht vakonderwijs en datageïnformeerd werken;
• Zorg dat professionalisering niet incidenteel is, maar onderdeel van een meerjarig HR- en L&D-beleid (Wise up, 2026);

5. Werk datagedreven en gebruik externe partners

• Maak gebruik van leerlingvolgsystemen, toetsen en monitorrapportages om trends te volgen;
• Werk samen met bibliotheken, gemeenten en andere partners aan een rijke taal- en rekenomgeving (Masterplan basisvaardigheden, 2025);
• Gebruik externe kennisbronnen (Onderwijskennis, Sardes/SEO, Kennisnet) om interventies te kiezen die aansluiten bij jouw context.

Met welke praktische stappen start je als school?

In onze blog 5 adviezen om het dalen van de basisvaardigheden tegen te gaan hebben we al beschreven dat het versterken van basisvaardigheden vraagt om een combinatie van strategie, cultuur en concrete acties. Geïnspireerd door die adviezen en onze praktijkervaring, kun je als schoolleiding of teamleider de volgende stappen zetten:

1. Start met een gezamenlijke analyse
   Breng in kaart waar je leerlingen nu staan op taal, rekenen, digitale geletterdheid en burgerschap (toetsgegevens, observaties, inspectierapporten).
2. Formuleer heldere doelen per leerjaar en afdeling
   Maak concreet welke verbeteringen je binnen 1–3 jaar wilt zien en hoe je die gaat meten.
3. Stel een team basisvaardigheden samen
   Betrek teamleiders, rekencoaches, taalcoördinatoren, iemand met expertise digitale geletterdheid en eventueel een project- of programmamanager.
4. Ontwerp een samenhangend pakket interventies
   Combineer curriculumaanpassingen, extra instructie en begeleiding, lees-/rekenbevorderende activiteiten en digitale/AI-vaardigheden.
5. Koppel personeelsbeleid aan basisvaardigheden
   Denk aan taakbelasting, formatie voor kernrollen, ruimte voor professionalisering en het expliciet verankeren van basisvaardigheden in HR-instrumenten (Wise up, 2026).
6. Zorg voor een projectmatige aanpak
   Maak een planning met mijlpalen, evaluatiemomenten en verantwoordingslijnen richting bestuur en MR.
7. Monitor, evalueer en stel bij
   Gebruik data en feedback van docenten en leerlingen om interventies bij te sturen. Zie monitoring niet als controle-instrument, maar als leerinstrument.
8. Verbind met bredere trends in het onderwijs
   Basisvaardigheden staan in de schijnwerpers, maar hangen samen met andere trends zoals digitalisering, kansengelijkheid en werkdruk (Wise up, 2025).

Tot slot

Wise up Consultancy werkt op het snijvlak van onderwijs, arbeidsmarkt en economie. We ondersteunen scholen en besturen bij het versterken van basisvaardigheden, maar ook bij de strategische vraagstukken die daarbij horen. Daarbij kijken we naar een verankering in beleid, organisatie en professionalisering.

Wil je graag verder lezen over trends in het onderwijs? Klik dan hieronder om het whitepaper te bekijken.

Over Wise up Consultancy:

Wise up helpt (netwerk)organisaties bij het oplossen van vraagstukken op het gebied van arbeidsmarkt, onderwijs en economie. Dit doen we door het inzetten van ervaren project- en programmamanagers, enthousiaste onderzoekers, HR partners en bevlogen adviseurs. Hiermee brengen we complexe opdrachten en vraagstukken van onze klanten tot een succesvol resultaat zodat zij zelf kunnen excelleren. Wij bouwen daardoor mee aan een duurzame en veerkrachtige economie waarin iedereen meedoet en zichzelf optimaal kan ontwikkelen.