Weerbaarheid en veerkracht staan steeds hoger op de agenda van gemeenten. Vanuit het Rijk, veiligheidsregio’s en de VNG groeit de aandacht voor een samenleving die beter voorbereid is op verstoringen en crises. Dat is begrijpelijk. De risico’s waarmee Nederland wordt geconfronteerd veranderen. Denk aan langdurige stroomuitval, verstoringen van drinkwatervoorzieningen, cyberincidenten, extreme weersomstandigheden of uitval van communicatienetwerken. Situaties waarin niet alleen overheid en hulpdiensten een rol spelen, maar de samenleving als geheel.

Als deelprojectleider werk ik bij de gemeente Landgraaf aan het programma Weerbare Samenleving. Hierbij geef ik regie aan de deelprojecten Crisisorganisatie en Samenredzaamheid. Ik stuur op samenhang en realisatie en zet in op het ontwikkelen en implementeren van concrete maatregelen die de veerkracht en paraatheid van de samenleving duurzaam versterken. In deze blog lees je wat de sleutel is tot het verhogen van de weerbaarheid binnen een gemeente.

Tijdens crises wordt zichtbaar hoe sterk de samenleving is

De afgelopen jaren hebben verschillende gebeurtenissen laten zien waartoe onze samenleving in staat is. Tijdens de coronapandemie ontstonden binnen enkele dagen talloze buurtinitiatieven. Mensen deden boodschappen voor kwetsbare buurtgenoten, hielden contact met ouderen en organiseerden hulp zonder dat daar eerst beleid of structuren voor nodig waren.

Bij de overstromingen in Limburg zagen we hetzelfde. Bewoners, verenigingen en vrijwilligers kwamen massaal in actie om te helpen bij evacuaties, opvang en herstelwerkzaamheden. Ook tijdens de sneeuwstorm van 2021 hielpen mensen elkaar spontaan. Auto’s werden uit de sneeuw geduwd, gestrande reizigers opgevangen en buurtgenoten ondersteund met boodschappen en praktische hulp.

Steeds opnieuw blijkt dat er in onze samenleving een enorme hoeveelheid betrokkenheid, kennis en organisatiekracht aanwezig is. Zodra de noodzaak zichtbaar wordt, komen mensen in beweging. Dat is geen toeval. Het is een van de sterkste eigenschappen van onze samenleving.

De kracht die we pas benutten als het nodig is

Het bijzondere is dat die maatschappelijke kracht niet pas ontstaat tijdens een crisis.
Ze is er al. In buurten, verenigingen, vrijwilligersorganisaties, geloofsgemeenschappen, sportclubs en informele netwerken bestaan dagelijks verbindingen tussen mensen. Daar wordt informatie gedeeld, naar elkaar omgekeken en hulp georganiseerd. Tegelijkertijd is die kracht niet overal even sterk zichtbaar of georganiseerd. In sommige wijken en netwerken is de samenhang stevig en actief, terwijl deze in andere contexten minder vanzelfsprekend aanwezig is.

Tijdens een crisis worden deze netwerken zichtbaar en komen mensen in beweging. Dan blijken ze van grote waarde voor het bereiken van inwoners, het signaleren van problemen en het organiseren van ondersteuning. Maar juist in de fase vóór een crisis blijven ze vaak buiten beeld. En daarmee laten we een belangrijke kans liggen. Daar komt bij dat deze verbondenheid vaak tijdelijk van aard is. Zodra de acute druk afneemt, neemt ook de intensiteit van het contact en de organisatiekracht weer af.

Wanneer de crisis zich aandient

Veel gemeenten beschikken over crisisplannen, noodstructuren en samenwerkingsafspraken. Tegelijkertijd ontbreekt vaak het volledige inzicht in hoe de samenleving lokaal is georganiseerd. Daardoor blijven enkele vragen lastig te beantwoorden:

• Als de kraan morgen droogvalt, wie komen er dan direct in de problemen komt?
• Welke inwoners afhankelijk zijn van medische apparatuur?
• Welke bewoners kunnen terugvallen op een sterk netwerk?
• Welke organisaties dagelijks contact hebben met kwetsbare inwoners?
• Welke buurtinitiatieven als eerste in beweging komen?
• En welke mensen juist buiten beeld dreigen te blijven?

Dat zijn vragen die bepalend zijn voor hoe goed een gemeenschap een crisis opvangt. Toch worden ze vaak pas gesteld wanneer de crisis zich al aandient. Niet omdat inwoners niet willen bijdragen, maar omdat voorbereiding zonder directe dreiging geen vanzelfsprekende sociale reflex oproept.

Het geheim van een sterke crisisrespons

Wanneer we terugkijken op crises die relatief goed zijn opgevangen, ligt de verklaring vaak niet uitsluitend in goede plannen of effectieve crisisstructuren. Het succes zit meestal in de combinatie van formele organisaties én bestaande sociale netwerken.

Gemeenten, hulpdiensten, maatschappelijke organisaties, vrijwilligers en inwoners weten elkaar tijdens een crisis vaak verrassend snel te vinden. Juist die samenwerking zorgt ervoor dat problemen sneller worden gesignaleerd en hulp sneller op de juiste plek terechtkomt. Maar precies daar zit ook een kwetsbaarheid. Want als die verbindingen pas zichtbaar worden en ontstaan op het moment dat de druk oploopt, gaat kostbare tijd verloren. Kwetsbare inwoners moeten nog in beeld worden gebracht. Rollen moeten nog worden afgestemd. Contacten moeten nog worden gelegd. De echte vraag is daarom niet hoe we tijdens een crisis meer hulp organiseren. De echte vraag is hoe we de aanwezige hulp eerder leren kennen en activeren.

De grootste kans voor weerbaarheid ligt vóór de crisis

Juist daarom ligt de grootste winst voor gemeenten niet tijdens een crisis, maar ervoor. Weerbaarheid vergroten betekent niet dat we meer solidariteit moeten creëren. Die solidariteit bestaat al. De uitdaging is om bestaande netwerken eerder zichtbaar te maken, te activeren, te verbinden en uit te bereiken om ze te betrekken bij de voorbereiding.

Dat begint met eenvoudige vragen.

• Wie zijn de inwoners die extra kwetsbaar zijn wanneer voorzieningen uitvallen?
• Welke organisaties hebben dagelijks contact met deze inwoners?
• Welke sleutelfiguren, verenigingen, vrijwilligersgroepen of buurtinitiatieven spelen een verbindende rol?
• Welke netwerken kunnen informatie verspreiden wanneer reguliere communicatie onder druk staat?
• In welke wijken of groepen zijn onvoldoende sterke netwerken aanwezig?
• En wie kent de mensen die anders buiten beeld blijven?

Door deze vragen vroegtijdig te stellen ontstaat niet alleen meer inzicht. Er ontstaan ook verbindingen die later van onschatbare waarde blijken.

Van crisisrespons naar crisisvoorbereiding

De beweging die gemeenten momenteel maken op het gebied van weerbaarheid en veerkracht vraagt daarom om een bredere blik. Natuurlijk blijven crisisplannen, noodvoorzieningen en professionele structuren essentieel. Maar zij vormen slechts een deel van het antwoord. Werkelijke weerbaarheid ontstaat wanneer formele structuren worden verbonden met de kracht die al aanwezig is in de samenleving. Niet op het moment dat een crisis uitbreekt, maar ruim daarvoor. Want hoe beter mensen, organisaties en netwerken elkaar vooraf kennen, hoe sneller en effectiever zij kunnen handelen wanneer dat nodig is.

Een gouden tip

Maak netwerkkennis een vast onderdeel van crisisvoorbereiding. Wie vandaag weet wie mensen bereikt, kan morgen sneller handelen wanneer het erop aankomt.

Tot slot

Nederland heeft keer op keer bewezen dat mensen naar elkaar omkijken wanneer het erop aankomt. De vraag is niet of die bereidheid bestaat. De vraag is ook niet of die kracht bestaat, maar in hoeverre we haar al kennen, zichtbaar maken en benutten vóórdat het misgaat. Want als de kraan morgen droogvalt, gaat het uiteindelijk niet alleen om water. Het gaat om weten wie hulp nodig heeft, wie hulp kan bieden en hoe mensen elkaar weten te vinden. De grootste opgave voor weerbaarheid en veerkracht ligt daarom niet in beter reageren wanneer het misgaat. Die ligt in eerder de verbinding opzoeken.