Gemeenten kijken naar hun begroting en stellen een simpele vraag: waar kunnen we op besparen? Het kabinet kijkt naar de WIA en stelt een vergelijkbare vraag: wie kan nog werken, en wie niet meer? Beide vragen voelen logisch, maar schieten tekort.

Onder financiële druk grijpen organisaties en overheden vaak naar hetzelfde middel: afschrijven. Budgetten die niet meer productief lijken. Mensen die op papier niet meer inzetbaar zijn. Maar wat je afschrijft, ben je kwijt. En dat is precies waar het spaak loopt, zowel in het sociaal domein als in de sociale zekerheid.

In deze blog laten we zien waarom afschrijven de verkeerde reflex is, wat dat betekent voor gemeenten en organisaties in het sociaal domein, en welke keuzes ervoor zorgen dat middelen én mensen hun waarde behouden.

Bezuinigen is niet de kern van het probleem

Gemeenten staan de komende jaren voor een stevige opgave. De vraag naar ondersteuning groeit, bestaanszekerheid staat onder druk en de financiële ruimte krimpt. Het gesprek over het sociaal domein begint daardoor vaak bij diezelfde vraag.

In onze dagelijkse praktijk zien we dat gemeenten, uitvoeringsorganisaties en maatschappelijke partners worstelen met een bredere uitdaging: hoe blijf je maatschappelijke impact maken als problemen complexer raken en organisaties elkaar harder nodig hebben dan ooit?

Het sociaal domein staat op een kantelpunt. Niet omdat er alleen minder geld is, maar omdat het huidige systeem zijn grenzen bereikt. Inwoners verdwalen tussen regelingen en loketten. Professionals verliezen tijd aan afstemming. Samenwerking hangt te vaak aan tijdelijke projecten. Zodra een programma stopt, verdwijnen kennis, relaties en opgebouwde energie mee.

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) constateert dat het sociaal domein meer continuïteit en een sterkere kennisbasis nodig heeft. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) laat zien dat veel inwoners moeite hebben om passende ondersteuning te vinden, omdat dienstverlening onvoldoende aansluit bij hun leefwereld (WRR, 2024; SCP, 2024). De grootste kans voor 2026 en 2027 ligt daarom niet in het afbouwen van voorzieningen, maar in het verbinden van domeinen en het versterken van gemeenschappen.

De inwoner kent geen vakjes

Beleidsadviseurs denken vanzelfsprekend in termen als participatie, jeugd, Wmo, wonen en bestaanszekerheid. Inwoners doen dat niet. Wie schulden heeft, worstelt vaak ook met werk, gezondheid of huisvesting. Toch is het sociaal domein nog grotendeels ingericht langs afzonderlijke beleidsvelden en budgetten.

Het SCP laat zien dat inwoners het systeem als complex en versnipperd ervaren en niet vanzelf de ondersteuning vinden die bij hun situatie past (SCP, 2024). Terwijl problemen steeds meer met elkaar verweven raken, blijven oplossingen opgesloten in aparte kokers.

Steeds meer gemeenten stellen die grenzen daarom ter discussie. De vraag verschuift van “welke afdeling gaat hierover?” naar “wat heeft deze inwoner nodig, en wie kan daar samen aan bijdragen?” Juist financiële druk maakt ruimte om die fundamentele vraag opnieuw te stellen.

Dezelfde afschrijfreflex in de sociale zekerheid

Diezelfde reflex, afschrijven in plaats van ontwikkelen, speelt niet alleen bij gemeenten. Ook het Nederlandse arbeidsongeschiktheidsstelsel richt zich sterk op conclusies over wat iemand niet meer kan. Hoeveel procent is iemand arbeidsongeschikt? Is de beperking duurzaam? Welke theoretische functies blijven over? Aan de hand van dat soort vragen bepaalt de WIA wie ondersteuning krijgt (Rijksoverheid, z.d.).

Dat systeem loopt vast. Mensen wachten lang op een beoordeling, het UWV heeft onvoldoende capaciteit en de regels zijn voor veel burgers moeilijk te begrijpen. Hervorming is daarom nodig (Ministerie van SZW, 2025a; OCTAS, 2024). Maar bij die hervorming ligt een risico op de loer: mensen reduceren tot een momentopname.

Een verzekeringsarts beoordeelt bij een IVA-keuring niet alleen de huidige gezondheid, maar ook de kans op herstel. Die inschatting is lastig en vraagt veel medische capaciteit (Ministerie van SZW, 2025b). Nieuwe medicatie, andere behandelmethoden of een veranderde situatie kunnen verschil maken. “Duurzaam arbeidsongeschikt” mag daarom niet hetzelfde betekenen als “deze persoon heeft nooit meer mogelijkheden”.

Een label is geen eindpunt

De arbeidsmarkt van morgen verschilt van die van vandaag. Digitale hulpmiddelen maken flexibel werken mogelijk, spraaksoftware ondersteunt mensen die niet of moeilijk kunnen typen, en automatisering neemt fysiek zware taken over. Technologie is geen wondermiddel, maar verschuift wel de grens tussen wel en niet kunnen werken. Ook OCTAS benadrukt dat een toekomstig stelsel meer aandacht moet hebben voor daadwerkelijke mogelijkheden om te participeren (OCTAS, 2024).

Een theoretische functie is nog geen echte baan. Wanneer werkgevers alleen zoeken naar mensen die altijd beschikbaar en volledig productief zijn, blijven mensen met een beperking aan de zijlijn staan. Niet alleen mensen moeten zich aanpassen aan werk. Werk moet zich ook kunnen aanpassen aan mensen.

Precies hetzelfde patroon zien we bij gemeenten die onder druk vooral kijken naar wat ze kunnen schrappen, in plaats van naar wat een inwoner, een wijk of een samenwerking nodig heeft om zich te ontwikkelen. Een krappe begroting is geen eindpunt, net zoals een WIA-beoordeling dat niet is.

Vier keuzes voor wie niet wil afschrijven

Wat betekent dit voor gemeenten, uitvoeringsorganisaties en werkgevers die onder druk staan? Vier keuzes maken het verschil:

1. Organiseer rondom de vraag, niet rondom het vakje. Vertrek vanuit wat een inwoner of medewerker nodig heeft, niet vanuit beleidsstructuren of beoordelingscriteria.
2. Investeer in gemeenschapskracht naast individuele trajecten. Sterke buurtnetwerken, ontmoetingsplekken en collectieve oplossingen vergroten de veerkracht en verlichten de druk op professionele ondersteuning.
3. Bouw duurzame samenwerkingen in plaats van tijdelijke projecten. Structurele opgaven vragen om structurele arrangementen, met gedeelde ambities en langdurige relaties tussen partners.
4. Kijk naar ontwikkeling, niet alleen naar beperking. Of het nu gaat om een inwoner, een medewerker of een budget: de vraag is niet wat vandaag niet werkt, maar wat morgen wél kan.

De VNG constateert dat doelmatigheid, integraliteit en professionaliteit steeds sterker samenkomen in het nieuwe sociaal domein, precies de combinatie die perspectief biedt aan wie met beperkte middelen meer waarde wil creëren (VNG, 2025).

Tot slot: wat je afschrijft, ben je kwijt

De komende jaren blijven gemeenten en het kabinet spreken over budgetten, hervormingen en financiële ruimte. Maar de belangrijkste vraag is niet hoeveel geld er beschikbaar is. De echte vraag is hoe je geld, kennis, mensen en netwerken zo organiseert dat ze maximale waarde opleveren.

Financiële druk is daarmee niet alleen een risico. Het is ook een kans: om afscheid te nemen van verkokering, om domeinen rondom mensen te verbinden en om samenwerkingen zo te organiseren dat ze blijvende waarde creëren.

Wat je afschrijft, ben je kwijt. Wat je verbindt en ontwikkelt, groeit.

Benieuwd hoe dit voor jouw organisatie werkt?

Wise up consultancy ondersteunt gemeenten, regio’s en organisaties bij complexe veranderopgaven in het sociaal domein en de arbeidsmarkt: van impactanalyses en programmamanagement tot netwerkontwikkeling en stakeholdermanagement. Wil je weten hoe jouw organisatie meer waarde haalt uit minder middelen? Neem contact op met Wise up consultancy voor een verkennend gesprek of een impactsessie.

Over Wise up Consultancy:

Wise up helpt (netwerk)organisaties bij het oplossen van vraagstukken op het gebied van arbeidsmarkt, onderwijs en economie. Dit doen we door het inzetten van ervaren project- en programmamanagers, enthousiaste onderzoekers, HR partners en bevlogen adviseurs. Hiermee brengen we complexe opdrachten en vraagstukken van onze klanten tot een succesvol resultaat zodat zij zelf kunnen excelleren. Wij bouwen daardoor mee aan een duurzame en veerkrachtige economie waarin iedereen meedoet en zichzelf optimaal kan ontwikkelen.