Ontprikkelen op het werk: 3 inzichten

Of je nu consultant, beleidsadviseur, projectleider, leidinggevende of een andere professional bent: werken in een dynamische omgeving vraagt veel van je. Complexe vraagstukken, uiteenlopende belangen, veranderende prioriteiten en hoge verwachtingen maken ons werk interessant en uitdagend. Tegelijkertijd doen ze een voortdurend beroep op onze aandacht en mentale energie.

Vanuit mijn achtergrond als psycholoog kijk ik met bijzondere interesse naar de wisselwerking tussen mens en werkomgeving. In ons professionele werkveld ligt de nadruk sterk op kwaliteit, efficiëntie en productiviteit, zeker met de komst van AI. We staan echter minder stil bij de mentale belasting die daarmee gepaard gaat. Wat mij daarbij opvalt, is hoe vanzelfsprekend we het vinden om voortdurend te schakelen en beschikbaar te zijn. Hoewel ik weet hoe belangrijk mentale ruimte en herstel zijn, blijkt het in de praktijk niet altijd eenvoudig om daarnaar te handelen. Juist die spanning tussen weten en doen heeft mijn interesse in ontprikkelen versterkt. Deze zomer heb ik Het grote ontprikkelboek, samengesteld door neurobioloog Brankele Frank (2026) gelezen. Elementen uit deze blog komen uit dit boek.

1. Niet alle prikkels zijn hetzelfde

Bij prikkels denken we al snel aan geluiden, fel licht, meldingen op onze telefoon of drukte om ons heen. Maar er gebeurt veel meer. Ook een ingewikkeld gesprek, een naderende deadline, een onduidelijke opdracht of het aanvoelen van spanningen in een team vraagt iets van ons. Naast zintuiglijke prikkels verwerken we voortdurend cognitieve, sociale en emotionele informatie.

Dat onderscheid is erg belangrijk, want niet iedere vorm van mentale belasting vraagt om dezelfde oplossing. Na een dag geconcentreerd schrijven kun je behoefte hebben aan beweging en sociaal contact. Terwijl je na een intensieve dag met veel gesprekken, bestuurlijke afstemming of lastige beslissingen juist verlangt naar stilte of even helemaal niets hoeven.

Bovendien zijn prikkels niet per definitie negatief. Ze maken ons nieuwsgierig, alert en betrokken. Een inspirerende bijeenkomst kan veel energie geven, terwijl een relatief rustige dag vol onduidelijkheid je volledig kan uitputten. Wat voor de ene professional stimulerend werkt, kan voor de ander belastend zijn. En zelfs bij dezelfde persoon kan dat per dag verschillen. Onze belastbaarheid hangt immers ook samen met hoeveel energie we op dat moment hebben en wat er verder in ons leven speelt.

De vraag die belangrijk is, is dus niet hoe we zo min mogelijk prikkels krijgen, maar welke prikkels ons energie geven, welke energie kosten en hoeveel ruimte we hebben om ervan te herstellen.

2. Ons hoofd schakelt niet zo snel als onze agenda

Een interessant psychologisch verschijnsel is attention residue: het achterblijven van aandacht bij een vorige taak. Onderzoek van Sophie Leroy (2009) laat zien dat onze aandacht na een taakwisseling gedeeltelijk bij de vorige taak kan blijven hangen. Vooral als we iets nog niet hebben afgerond.

Dit spanningsveld herken ik ook in mijn eigen werk. Op een gemiddelde werkdag zit ik het ene moment in een bestuurlijk overleg waarin complexe vraagstukken en strategische keuzes centraal staan, om vervolgens aan te schuiven bij een overleg met een collega. Even later vraagt een creatieve brainstorm om een heel andere manier van denken, terwijl er ook werkzaamheden liggen die juist verdieping en concentratie vereisen. Tegelijkertijd ben ik vaak betrokken bij meerdere projecten, ieder met een eigen dynamiek en verwachtingen. Die afwisseling maakt mijn werk interessant en geeft mij energie, maar vraagt ook om voortdurend schakelen tussen verschillende rollen en verantwoordelijkheden. De gedachten over het ene vraagstuk zijn soms nog niet afgerond, terwijl het volgende alweer mijn volledige aandacht vraagt.

Op papier passen al deze activiteiten keurig in je agenda. Maar mentaal kosten de overgangen tijd en energie. Je neemt de gedachten uit het vorige overleg mee naar de volgende activiteit. We plannen onze afspraken vaak tot op de minuut. Maar waar plannen we de ruimte om informatie te verwerken?

Juist in een werkveld waarin we moeten analyseren, adviseren, verbinden, besluiten nemen en complexe afwegingen maken, is die ruimte belangrijk. Productief denkwerk vraagt meer dan alleen beschikbare tijd.

3. Ontprikkelen is niet alleen een individuele verantwoordelijkheid

Als het over mentale rust gaat, komen de bekende adviezen al snel voorbij. Ga wandelen, zet je notificaties uit, doe een ademhalingsoefening of neem vaker pauze.

Dat zijn waardevolle suggesties. Onderzoek van Albulescu en collega’s (2022) laat bijvoorbeeld zien dat korte pauzes kunnen bijdragen aan minder vermoeidheid en meer energie. Het effect op prestaties is minder eenduidig. Met alleen individuele tips missen we echter iets belangrijks. Een wandeling kan helpen om je hoofd leeg te maken, maar het effect blijft beperkt wanneer je daarna direct weer van het ene overleg in het andere belandt. Hetzelfde geldt voor het uitschakelen van notificaties, zolang binnen een team de impliciete verwachting bestaat dat iedereen voortdurend bereikbaar is.

Vanuit mijn achtergrond zie ik ontprikkelen daarom als een gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij we onderscheid kunnen maken tussen drie niveaus: het individu, de leidinggevende en de organisatie.

Het individuele niveau: bewustwording en eigen regie

Op individueel niveau begint ontprikkelen bij het herkennen van je eigen behoeften en grenzen. Wat voor de één energie geeft, kan voor de ander juist belastend zijn. Bewustzijn van je eigen prikkelverwerking helpt om keuzes te maken die passen bij je mentale belastbaarheid. Dat vraagt ook om het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen herstel, bijvoorbeeld door voldoende pauzes te nemen of momenten van concentratie bewust te beschermen.

Het niveau van de leidinggevende: ruimte en voorbeeldgedrag

Leidinggevenden hebben een belangrijke rol in het creëren van een werkomgeving waarin aandacht is voor mentale belasting. Zij beïnvloeden de prioriteiten en het overlegritme binnen een team, maar ook de ruimte die medewerkers ervaren om grenzen aan te geven. Daarbij speelt voorbeeldgedrag een belangrijke rol. Een leidinggevende die zelf voortdurend bereikbaar is en van overleg naar overleg rent, kan onbedoeld de norm bevestigen dat dit ook van anderen wordt verwacht.

Juist door als leidinggevende het belang van herstel bespreekbaar te maken én daar zelf naar te handelen, ontstaat er ruimte voor medewerkers om bewuster met hun mentale belastbaarheid om te gaan.

Het organisatieniveau: cultuur en werkwijze

Uiteindelijk bepaalt ook de organisatiecultuur in hoeverre ontprikkelen daadwerkelijk mogelijk is. In veel professionele omgevingen zijn snelheid en flexibiliteit bijna vanzelfsprekende normen. We waarderen collega’s die snel schakelen en altijd klaarstaan. Die professionele betrokkenheid heeft ook een prijs, zeker wanneer voortdurende beschikbaarheid vanzelfsprekend wordt. Dat vraagt van organisaties dat zij hun eigen werkcultuur kritisch onder de loep nemen. Denk aan afspraken over bereikbaarheid en de noodzaak van overleggen, maar ook aan het structureel faciliteren van ongestoord werken. Daarmee wordt mentale rust niet uitsluitend afhankelijk van individuele keuzes, maar onderdeel van een gezonde en effectieve werkomgeving.

Daarnaast is het belangrijk te realiseren dat de wisselwerking tussen deze drie niveaus essentieel is. Individuele bewustwording heeft meer effect wanneer leidinggevenden daar ruimte voor bieden en de organisatie dit ondersteunt. Daarbij gaat het niet om minder betrokkenheid of minder ambitie, maar om een werkomgeving waarin mensen hun aandacht bewust kunnen inzetten.

Steeds vaker realiseer ik me dat effectief functioneren niet zozeer draait om voortdurend beschikbaar zijn of overal direct op reageren. Voor mij betekent professionaliteit daarom ook dat je weet wanneer je moet vertragen om uiteindelijk meer waarde toe te voegen.

Wat kun je morgen al anders doen?

Ontprikkelen hoeft niet ingewikkeld te zijn. Drie micro interventies kunnen al helpen:

• Herken je eigen signalen. Wanneer merk je dat je hoofd vol raakt? Word je sneller geïrriteerd, dwaal je af of kost het meer moeite om beslissingen te nemen? Onderzoek wat voor jou de eerste signalen zijn.
• Maak ruimte tussen activiteiten. Plan na een intensief overleg vijf minuten zonder nieuwe informatie. Rond je gedachten af, schrijf openstaande punten op en ga dan pas door.
• Bespreek de ongeschreven regels. Moet iedereen altijd direct reageren? Kunnen sommige overleggen korter? En hoe beschermen we tijd voor geconcentreerd denkwerk?

Het belangrijkste is misschien wel om te ontdekken wat voor jou werkt. En kijk daarbij niet alleen naar jezelf. Vraag ook eens aan collega’s wat zij nodig hebben om geconcentreerd en met energie te kunnen werken.

Wat mij aanspreekt in Het grote ontprikkelboek is dat het uitnodigt om anders naar prikkels te kijken, zonder ze meteen als probleem te bestempelen. Het lezen heeft mij vooral bewuster gemaakt van hoe gemakkelijk we mentale belasting als vanzelfsprekend onderdeel van ons werk accepteren. Ook ik haal energie uit een dynamische werkomgeving en de afwisseling die daarbij hoort. Tegelijkertijd realiseer ik me steeds meer dat juist die energie ervoor kan zorgen dat ik mijn eigen behoefte aan herstel onvoldoende opmerk.

Voor mij zit de belangrijkste les daarom niet in het vermijden van prikkels, maar in het bewuster bewaken van de ruimte die nodig is om ze te verwerken. Dat vraagt om aandacht voor mijn eigen gedrag, maar ook om kritisch te blijven kijken naar wat ik als leidinggevende van anderen vraag en welk voorbeeld ik daarin geef.

Ontprikkelen zie ik daarmee steeds minder als iets wat je doet wanneer je hoofd vol zit, en steeds meer als iets wat aandacht verdient vóórdat het zover is.

Wat naast prikkelregulatie ook belangrijk is om werk beter te organiseren, is investeren in onmisbare vaardigheden voor de toekomst. Lees het bijbehorende whitepaper hieronder:

Over Wise up Consultancy:

Wise up helpt (netwerk)organisaties bij het oplossen van vraagstukken op het gebied van arbeidsmarkt, onderwijs en economie. Dit doen we door het inzetten van ervaren project- en programmamanagers, enthousiaste onderzoekers, HR partners en bevlogen adviseurs. Hiermee brengen we complexe opdrachten en vraagstukken van onze klanten tot een succesvol resultaat zodat zij zelf kunnen excelleren. Wij bouwen daardoor mee aan een duurzame en veerkrachtige economie waarin iedereen meedoet en zichzelf optimaal kan ontwikkelen.